Общество

Вернутае імя: лёс невядомага нам пісьменніка, рэдактара, фатографа

22 Июня 2020 984 0

Гриневич 3.jpg

На здымку злева направа: Уладзіслаў Грыневіч, яго дачка Галіна, жонка Ганна, зяць Віктар Шухараў.

Лёс невядомага нам пісьменніка, рэдактара, фатографа

Гэтая гісторыя пачыналася амаль што дэтэктыўна. Мінулай зімой у гарадской лазні да мяне падышоў невядомы мужчына і паведаміў, што купіў старую хату, у якой знайшоў фотаздымкі. І калі патрэбна, ён можа аддаць іх, інакш выкіне. Я адказаў, што патрэбна, запісаў у тэлефон яго нумар, і мы разышліся. У панядзелак узяўся яму званіць і ...не знайшоў ягонага кантакта! Відаць, мокрымі пальцамі проста недаціснуў і нумар не захаваўся. А там сапраўды маглі быць унікальныя здымкі, і было б шкада іх страціць! Трэба было тэрмінова брацца за пошукі. Апытанне знаёмых не дало вынікаў, узгадалі толькі, што імя незнаёмца Іван. Тады я паспрабаваў знайсці яго праз кадастравае агенцтва, і мне прыйшлося аб’ехаць некалькі гарадскіх адрасоў, па якіх нядаўна прадалі нерухомасць. І ўсё без толку. Апошні адрас быў на вуліцы Свердлава, каля Вялікага рынку. Але там не было ўжо і дома, толькі свежая пляцоўка пад забудову. І нават не было ў каго запытацца. Астатні шанец – я напісаў аб’яву ў “Маяк”. Цішыня. Але праз два тыдні з’явіўся Іван са скрынкай здымкаў і нават стужак. Іронія лёсу: мая апошняя і недапрацаваная кропка пошуку – будпляцоўка – і быў той самы патрэбны адрас.

Большасць з прынесеных Іванам Прыходзькам здымкаў прысвячалася школьнай тэматыцы, 1950-60-я гады. Некаторыя з іх я надрукаваў у “Маяку”. Імя іх аўтара заставалася невядомым. Было толькі зразумела, што гэты чалавек працаваў у школе. Дзякуючы дапамозе ўсё таго ж Івана мы ўстанавілі імя фатографа – Уладзіслаў Грыневіч. Працаваў у Бярозаўскай “першай” школе кіраўніком фатаграфічнага гуртка. Але яго амаль што ніхто ўжо не памятаў. Урэзалася ў памяць адна акалічнасць – пад час роспытаў мне паведамілі, што Грыневіч калісьці скончыў Пражскі ўніверсітэт. Для Бярозы гэта сапраўды цікавая з’ява, раней падобныя выпадкі мне былі невядомыя.

І зусім нядаўна, пад час перапіскі з Сяргеем Кнырэвічам, ураджэнцам Бярозы, які жыве ў Чэхіі і даўно займаецца вывучэннем беларускай эміграцыі ў міжваеннай Чэхаславакіі (1920-1940 гг.), я ўзгадаў нашага школьнага фатографа. І, неверагодна, ягонае прозвішча знайшлося ў запісах Сяргея! Мы вырашылі заняцца пошукамі болей дэталёвай інфармацыі пра Грыневіча: Сяргей у даступных для яго крыніцах, я – ў Бярозе. І вось што атрымалася.

Гриневич1.jpg

З прадмовы кнігі “Растраляная літаратура” (Мінск, 2008)

Чэхія

Прышлося мне праглядзець свае запісы і архіўныя дакументы, пералістаць заходнебеларускія газеты 1920-х гадоў – знайсці, у выніку, удалося нямала.

Уладзіслаў Грыневіч нарадзіўся ў 1897 годзе на хутары Юльянова Параф,янаўскай воласці Віленскага павета Віленскай губерніі (цяпер – вёска Струкі Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці). Перад Першай сусветнай вайной вучыўся ў Віленскім хіміка-тэхналагічным вучылішчы. З 1915 года эвакуіраваны ў Расію, быў актывістам беларускіх арганізацый Казані: уваходзіў у беларускі гурток «Пралеска», Усебеларускі сход Казані, сход Беларускай Казанскай рады. У 1921 г. вярнуўся на Бацькаўшчыну, дзе працаваў рэдактарам беларускай газеты «Крыніца» (Вільня). У гэты перыяд польскія ўлады моцна ціснулі на беларускія арганізацыі, а таксама на беларускія газеты. Верагодна таму Уладзіслаў Грыневіч напачатку 1922 года выехаў у Чэхаславакію на вучобу, дзе і вучыўся ў Вышэйшым тэхнічным універсітэце ў Празе (СVUT). Прымаў удзел у працы беларускіх арганізацый у Чэхаславакіі. Вучобу, хутчэй ўсяго, не закончыў і ў 1925-1926 гг. вярнуўся ў Заходнюю Беларусь (Вільню). У 1930 годзе Беларускае культурнае таварыства ў Вільні арганізавала мастацка-этнаграфічную выставу, на якой экспанаваліся малюнкі Язэпа Драздовіча, абразы і малюнкі Пятра Сергіевіча і этнаграфічныя фотаздамкі Уладзіміра Грыневіча. Быў рэпрэсіраваны. Пакуль не ўдалося знайсці звесткі аб жыцці Уладзіслава Грыневіча ў перыяд ад 1930 да 1955 года. Прыкладна з 1955 года жыў у Бярозе.

Першае сваё апавяданне Уладзіслаў Грыневіч напісаў у 1918 годзе, і яно было апублікавана ў мінскай газеце «Беларускі шлях», а потым былі публікацыі ў віленскіх «Нашай думцы» (1921) і «Крыніцы» (1921). У Празе ён публікуецца ў беларускім часопісе «Беларускі студэнт», а пасля вяртання ў Вільню – у «Студэнцкай думцы» (Вільня, 1925), «Родных гонях» (Вільня, 1927) і іншых выданнях. У сваёй літаратурнай працы выкарыстоўваў псеўданімы «В. Грывiч» і «У. Гр-вiч». Імя Грыневіча на старонках згаданых выданняў было побач з такімі знакамітымі беларускімі пісьменнікамі і паэтамі, як Макар Краўцоў, Максім Гарэцкі, Антон Навіна, Наталля Арсеньева і многімі іншымі. Пакуль удалося знайсці каля дзясятка апублікаваных твораў Уладзіслава Грыневіча, але веру, што гэта не канчатковая лічба, і пошукі трэба працягваць.

Хутчэй за ўсё сталінскія рэпрэсіі 1930-х гадоў перарвалі літаратурную дзейнасць У. Грыневіча, як і соцень іншых беларускіх пісьменнікаў, паэтаў і культурных дзеячаў. Па інфармацыі айчынных гісторыкаў, у Беларусі было рэпрэсіравана да 90% беларускай творчай інтэлігенцыі.

Гриневич могила.jpg

Бяроза

Здавалася б, чалавек жыў у Бярозе, працаваў у школе і пра яго тут павінна захавацца шмат інфармацыі. Але не.

Адна з суседак успамінае Грыневіча як інтэлігентную і вельмі разумную асобу. Любіў паразмаўляць. На вуліцы яго называлі Пан, відаць, з прычыны каталіцкага веравызнання. Прысядзібны ўчастак Грыневічаў літаральна патанаў у кветках. Другое яго захапленне – любіў фатаграфаваць. Сярод фотаздымкаў знайшліся нават партрэты людзей з навакольных вуліц, якія яшчэ жывыя. Апранаўся някідка, насіў капялюш.

Унук Грыневіча Уладзімір Шухараў, які жыве на Далёкім Усходзе Расіі, паведаміў: “Сапраўды, мой дзед быў чалавекам неардынарным, з незвычайным нават для тых ліхіх гадоў лёсам. Знешне, на мой погляд, ён быў чымсьці падобны на акцёра Філіпава. Дакладна ведаю, што вучыўся ў Політэхнічным універсітэце ў Вільні, таксама ў Казанскім універсітэце вучыўся па спецыяльнасці “хімія”. У Чэхіі бываў дакладна, бо ведаў чэшскую мову, расказваў пра побыт чэхаў. Ці вучыўся ён там – не ведаю. Працаваў нейкі час гідролагам па Беларусі ад Варшаўскай арганізацыі. У Бярозе яго ведаюць у асноўным як садоўніка-энтузіяста. Наколькі ведаю, ён першым у райцэнтры пачаў вырошчваць абрыкосы, вінаград, грэцкія арэхі...”

Актыўныя пошукі партрэта Грыневіча на працягу некалькіх тыдняў вынікаў не далі. Пры тым што ягоных здымкаў захавалася дастаткова. І ў іх ёсць адна адметнасць: у большасці выпадкаў аўтар падпісваў свае працы. Удалося нават выйсці на чалавека, які калісьці купіў у Грыневіча фотаапарат для свайго сына. Спадзяёмся, што неўзабаве знойдзецца і партрэт.

Удалося адшукаць і магілу сям’і Грыневічаў – Уладзіслаў Адамавіч, Ганна Уладзіміраўна і дачка Галіна Уладзіславаўна. Яна знаходзіцца на старых могілках на вуліцы Пушкіна ў Бярозе, дарэчы, не вельмі далёка ад Сапегавай стэлы.

Пра жонку Уладзіслава Грыневіча невядома нічога ўвогуле, і не засталося людзей, якія б яе памяталі. Ганна Уладзіміраўна пахо-дзіла з роду Багдановічаў з вёскі Лазова. Пры будаўніцтве аэрадрома “Асаўцы” лазоўцаў перасялілі ў Селаўшчыну. Але мясцовыя жыхары паведамляюць, што Багдановічы пасля вайны з’ехалі ў Польшчу.

Адзіная дачка Грыневічаў Галіна памерла ў 2006 годзе, яна працавала выкладчыкам у Брэсцкім дзяржаўным тэхнічным універсітэце.

Мікалай СІНКЕВІЧ, Сяргей КНЫРЭВІЧ, Чэхія

Фота Мікалая СІНКЕВІЧА

Прапануем нашым чытачам апавяданне Уладзіслава Грыневіча “На парозе 1386 году”, надрукаванага ў 1927 годзе ў Віленскім часопісе “Родныя гоні” (правапіс арыгіналу захаваны)

На парозе 1386 году
Высока й няпрыступна ў Крэўскім замку сьцяна, а Ягайлава старожа непадкунна. Закутаўшыся ў касматыя кажухі, ходзяць як дзень так ноч прысадзістыя фігуры ў круг сьцен і нільным вокам паглядаюць наўкола. Злыя воцы ярка блішнаць з-пад касматых шапак высокіх, ногі цяжка чмякаюць гіа ліпкай гразі, нямецкі меч прыкра ў тахт стукае па назе, але вартаўніка ня мучаць яны. Закінаўшы поўны стрэлаў сгары калчан за плечы, соты бадай раз ідзе ён сягодня па адным і тым самым мейсцы.

Хто й адкуль ён? – Дарэмна пытацца, – аб гэтым ня ведае на’т хітры, крывадушны Ягайла, што паслаў людзёў гэтых сюды, сьцерагчы Кейстута й Вітаўта. Айчына іх там, дзе ім добра жывецца, пан і загадчык іх той, хто шчодра ім плаціць. За коўш хмельнага пахнючага мёду і бліскучы грашак верна служаць яны хоць каму. I сланяюцца яны па сьвеце з месца на месца, абыйшлі ўсю Полыпчу, былі ў Мальборгу, гулялі ня раз і па Маскоўгачыне. Агнём, крывёй, сьлязьмі значыцца гэтая сьцежка па сьвеце шырокім, плач і праклёны нясуцца за імі ў здагон, ад жальбы стогнуць лясы і трасецца зямля, але сэрца гэтых ваякаў ім няпрыступнае.

Знае аб гэтым і Ягайла і ў Крэва прыслаў ён іх не дарма, не дарма ён плаціць ім шчодра, а верныя слугі яго – Прокша, Кучук, Лісіца Жабянцяй і Мосьцеў брат – ня спушчаюць іх з свайго вока.

Кейстут, у абыйме заціснутай імі шорсткай вяроўкі, даўно ўжо пайшоў к богу прэдкаў. Цяпер сцерагуць яны поўнага сілы й гарту Вітаўта князя.

Вітаўт у палоне ў брата Ягайлы. Высокія й моцныя сьцены Крэўскага замку, а старожа непадкупная. А ўсё-ж такі ня сьпіцца Ягайлу. Вітаўтава імя ўладна лунае над „Літвою“ *), на ўспамін аб ім дрыжаць Трокі, Полацак, Горадзен, Берасьце... і навет Вільня.

Як мора ў буру, хвалюецца ўсё ў гаспадарстве Ягайлавым; яшчэ адзін магутны ўзьдзьмух ветру з чыйгось боку і хваля народнага гневу захлясьне й змые яго ў бяздонную пропасьць.

– „Дзе гаукаць апоры, у чым найці ратунак?"... нытае сябе ён, хо ізячы ўзад і ўпярод па вялікім пакоі Віленскага замку.

Глуха аддаюцца цяжкія крокі па хаце, на вагнішчы ярка гараць сухія дровы, сілючыся асьвяціць усё, што ёсьць у хаце. Дарэмны аднак жыляньні – не асіліць гэтаму агню доўгіх усіх ценяў, гато густа ляглі на кутох.

I пнуцца цені адзін за адным увысь і ўдоўж, кожную часіну дрыжаць яны і калышуцца, а з імі розныя думкі ціснуцца ў галаву Ягайлы, думкі грозныя, невясёлыя – як мары, ак сьмерць...

– „Кейстут ужо не стаіць на дарозе, але Вітаўт"... прагаварыў ён, і ўзноў загаагаў па хаце. „Пакуль жыў Вітаўт, не я гаспадар усемагутны Літвы й Русі. Ён, як нечысьць якая, стаіць на маёй дарозе навет і цяпер, седзячы ў Крэўскім замку ў палоне”...

– „Княжа мой найласкаўшы, што думаць доўга – Вітаўта скора й лёгка супакоіць: адно тваё князеўскае гаспадарскае слова і Вітаўт на заўсёды шчэзьне з дарогі“... пачуўся раптам голас у хаце.

Ягайла ўздрыгнуў і аглянуўся. Сярод хаты стаяў яго даўнейшы слуга Лаўрын Вайдзіла, а цяпер сваяк – родны брат швагры Ягайлавага.

– „Ведаю гэта“, адказаў яму Ягайла, „але што скажуць на гэта ўсе іншыя князі“...

– „Княжа, яны твайго голасу слухаць павінны, але ня ты іхняга"...

– „Князеўскі голас чуцен толькі тады, калі ёсьць сіла заставіць пакарацца гэтаму голасу... А дзе-ж мая сіла, дзе маё войска, з якім мог бы змусіць усіх шанаваць мяне?“

– „А ці, як жыў Вітаўт, цябе, княжа, слухаюць лепі?“...

– „Прынамся няма буры, якая выла навокал пасьля сьмерці Кяйстута і чуць нас ня згубіла...

I Ягайла задумаўся ўзноў, а Лаўрын Вайдзіла, ня хочучы яго разгнявіць і спракудзіцца, выйшаў з хаты.

* * *

Вецер рагоча, вые і жаласна плача ў байніцах таўстых сьценаў Крэўскага замку. Холад нялюд лезе да людзёў пад адзежу, паўзе ў кожнаю хату; чалавека апановуе страх перад усемагутнай нрыродай; хочацца схавацца як найдалей у цёплы куток, каб не акалець у гэтую васеньнюю пару і ня згінуць.

У каморы цямнічнай гэтага замку на засланай мядзьве-джай скурай пасьцелі сядзіць княжна Смаленская Ганна, жонка князя Вітаўта. Вачыма поўнымі сьлёз сочыць яна за мужам сваім, што ў цяжкой задуме ходзіць узад і ўпярод на каморы.

Смутна й крыўдна маладой княгіні сядзець. Ці думала яна, ідучы замуж за прыгожага слаўнага Вітаўта, першага й най-слаўнейшага ваякі „Літвы“, што яна калісь з ім будзе сядзець у няволі ў вераломнага, трусьлівага і ўсімі пагарджанага Ягайлы, што яе сьвекар, слаўны Кейстут, згіне ад рук падаслаўшых  ім разбойнікаў?... А ці ня тое-ж самае чакае іх?...

– „Не, не!“... прагаварыла яна ціха сама да сябе. „Вітаўт за ўсякую цану мусіць стаць вольным, ён мусіць адамсьціць сьмерць свайго бацькі, нашу паняверку... мусіць змыць пляму з нашага народу і нашага роду!“

Вочы яе загарэліся агнём рашымасьці й веры ў свае сілы. Падпёршы рукою сваю галаву, яна раптам задумалася і сьлёзы памалу пачалі зьнікаць з яе твару.

Доўга меркавала яна штось-ці ў сваёй галаве. Часамі яна нават пачынала штосьці гаварыць, паказавала нешта рукамі, але за часіну йзноў сьціхала, каб аддацца яшчэ большым думкам.

Звольна, бяз сьпеху цячэ й сунецца час. Ён не сьпяшаецца й ня рвецца нікуды. Няма дзела яму да мукі й гора князя Вітаўта і Ганны княгіні; страх вераломства і дзікасьць Ягайлы яго ня пужаюць, ня вабяць, ня смуцяць. Паступкі ўсіх ён асудзіць і ацэніць, у вольным бегу выдасьць свой справядлівы прысуд і ў сэрцы народу сьлед розны пакіне.

Змучаны ходкай даўгою па кароткай каморы, Вітаўт прысеў на пасьцель і цяжка ўздыхнуў.

Нядоўга аднак аддыхалася князю.

– „Дайце мне волю, дайце мне меч!“... ускрыкнаў ён за часіну. „Я пакажу вам, дзе сіла і хто з нас радзіўся быць князям і вольнаму люду быць гаспадар!“...

Як сагнёны ў буру дуб малады ў мамэнт адзін горда й сьмела прастае свой стан і ў сіле й красе йзноў станавіцца ветру супроціў, так у мамэнт адзін падняўся з пасьцелі Вітаўт і вокам арліным заглянуў у ваконца малое.

– „Княжа мой мілы, ня там твой ратунак – ваконца замала, а краты таўстыя і старожа ля іх ходзіць пільна... Ратунку шукаць ты павінен праз дзьверы”... пачуў ён спакойны голас княгіні Ганны ў сябе за плячыма.

– „Якім-жа спосабам, ці яны больш слабыя за гэтыя краты, ці старожа каля іх вартуе ня-пільна?»... спытаўся Вітаўт, адвярнуўшыся да жонкі.

– „Пойдзем сядзем, аддыхні, раскажу табе ўсё, што прыдумала я ў галаве сваёй бабскай, можа што й з гэтага будзе карысна табе“...

Вітаўт паслушна пайшоў за жанчынай, узноў усеўся ён на пасьцелю і пільна й уважна пачаў яе слухаць.

Плян княгінін быў просты, а словы яе надта шчыры, каб ім не паверыць, каб яны не пранялі чыюсьці душу. I Вітаўт ім верыў.

Натхнёныя словы жанчыны, як дзіўныя лекі, цяклі яму ў душу, гаілі ўсе раны, дадавалі сілы, будзілі ўзноў надзеі на лепшую долю, на славу, на шчасьце...

I Вітаўт ажыў, узноў ускочыў з пасьцелі, уперад і ўзад захадзіў па каморы.

– „Добра гэта... усё гэта добра, але што будзе з табою, як я ўцяку, як ты тут адна застанесься?...“

– „Ня думай аб гэтым, – се-дзячы тут, ты й мне не паможаш і сам зьгінуць можаш... Будучы вольным, ты й мне скарэй волю здабудзеш, а так хто ведае, што чакае цябе... Ягайлу ня вер – успомні яго прысягу, якой заманіў ён цябе ў свой табар... успомні й бацьку свайго Кейстута...“

Нічога не адказаў Вітаўт жонцы на гэта. У цяжкім змаганьні паміж розумам і сэрцам хадзіў ён цяпер па гэтай каморы і важыў свой лёс.

Цяжка кідаць у небясьпецы жанчыну, якая дала так многа радасных часінаў, яшчэ горы цяжка ваяку гінуць у цеснай каморы, без мяча ў руках, не на борздым кані...

З дзьвюх бед чалавек стараецца выбраць сабе меншую; кожны ідзе па дарозе, якая суліць яму найболі надзеі і скорае шчасьце.

Вітаўт знаў ужо Ягайлу, знаў з горкага досьляду на сабе самым і долі бацькавай, чаго ён мог ад яго спадзявацца?...

– Ён падыйшоў да жонкі і, усё роўна як-бы разьвітуючыся, пачаў да яе прыглядацца. Пагляд гэты адчула жан чына сваім далікатныы сэрцам. Страшна ёй стала аставацца аднэй у гэтай каморцы, дзе кожнаю часіну чакаў яе невядомы лёс. Сэрца забілася й затрапятала, быццам хочучы сказаць, што яна ўжо відзіць яго апошні раз і ёй захацелася плакаць. Аднак, сабраўшы ўсе свае сілы, яна перамагла свой жаль, праглынула сьлёзы, што давілі яе, і, як бы ні ў чым ня бывала, спакойпа спытала:

– „Ну што, рашыўся?”...

– „Але“...

– „Ну й памажы табе божа“ дадала яна ціха, і, падняўшы правую руку, заціснутымі ў кучу трыма пальцамі палажыла на яго галаву рытуальны знак усходняга хрысьцянства і пасьпешна адхінулася ў бок, каб муж ня бачыў сьлёз, што мімаволі навярнуліся ў яе на вачох.

За маленькім закратаваным ваконцам зловарожна завыў і заенчыў вецер. Жанчына ўздрыгнула і, быццам шукаючы сабе сілы й гарту ў гэтым дужым мужчыне, прыціснулася ца яго ўсім сваім целам.

Раптам за дзьвярыма каморы пачуўся стук і звон адмыканых замкоў. Дзьверы з скрыпам адчыніліся і на парозе паказаліся дзьве высокія, здаровыя, русыя смаленскія дзяўчыны – слугі княгіні Ганны. Штодзенным сваім звычаям прыйшлі яны слаць пасьцелю княгіні й князю. Як толькі дзяўчаты пераступілі парог, дзьверы за імі з браз гам зачыніліся. Дзяўчаты, як і кожны дзень, засталіся на якісь час у князеўскай каморы.

Сягодня чамусьці дзяўчаты былі невясёлыя; якоесьці гора застыла ў іх на твары. Пільнае вока княгіні дагледзіла гэта навет і ў тым густым змроку, які што хвіліну то ўсё гусьцей і гусьцей засьцілаў камору.

– „Што з вамі красуні?”... спытала яна іх.

„З намі нічога, але кругом ходзяць чуткі, што хітры вераломны Ягайла проці цябе, княгіня, і князя Вітаўта замышляе яшчэ больпі штосьці нядобрае”... адказала адна з іх.

– „А вам нас шкада?"

– „Ці-ж ты, княгіня, нас аб гэтым пытаць яшчэ маеш?"

– „А ці хацелі-б вы памагчы князю ўцячы?”...

– „Загадай, княгіня ясная, ці ты князь – усё будзе зроблена, хоць бы за гэта нам жыцьцё аддаць прышлося”... адказалі дзяўчаты ня думаючы і вочы іх загарэліся агнём рашучасьці й веры ў свае сілы.

„Дзякую вам” адказаў ім Вітаўт. „А ты Крывіцкі народзе, народ, які не здраджаеш мяне і ў гэтай каморы, ведай, што й я цябе ня здраджу ніколі... Калі лёс мне судзіў пазнаць яшчэ волю і даць мне ў рукі меч, я цябе ўзьвялічу й услаўлю; станеш ты ў красе й у сіле першы між народаў Усходу, а велічай і блескам сваім асьлепіш іх усіх!”..

***

Вецер вые й стогне. Ліпкі сьцюдзёны дождж з сілай хлешча па стрэхах і сьценах, паўзе за каўнер, мочыць бяз літасьці ногі. Цемра густая навокал, хоць выкалі вочы.

Прыкра ў такую пару быць на варце й сланяцца каля сьценаў замку з кута ў куток. Хоцьба скарэй прайшлі дамоў служанкі Вітаўта. Тады хоць на часінку можна-б было схавацца кудысь пад застрэшак.

Але вось наастатку скрыпнулі дзьверы каморы, у якой сядзіць князь Вітаўт. З іх адна за аднэй, як заўсёды вольнай хадой, вышлі дзьве жанчыны і, кутаючыся ў шырокія хусткі ад наляцелага ветру, прайшлі моўчкі міма старожы.

Прывычная старожа да гэтых жанчынаў. Прыход іхні ў камору князя тут нікога ня дзівіць, а выхад мала трывожыць. Без агляду прапусьцілі яны іх міма сябе.

З бразгам зачыніліся дзьверы ў каморы і ў браме. У замку ўсё заціхла й заснула.

***

Сьпяць прысланіўшыся да сьцяны вартаўнікі ля каморы, дрэме й варта на вежах, нікому з верных Ягайлавых слуг і ў галаву ня прыходзіць, што той, каго пільнаваць ім так срога прыказана, ужо далёка за замкам.

Раптам сярод скавыту ветру і туму дажджу пачуўся тупат конскіх ног і пад браму пад’ехаў пасланец Ягайлаў.

Пільная справа ня церпіць адкладу. Толькі што лёгшага спаць Прокшу паднялі з пасьцелі, разбудзілі й Мосьця.

Пры сьвеце лучыны чытаюць яны загад Ягайлаў і дзікая ўсьмешка на твар ім прыходзіць.

– „Будзе ад князя Ягайлы ўзноў нагарода” думае кожны з іх.

Прачыталі верныя слугі пісьмо, узялі вяроўку і пайшлі ў камору Вітаўта.

Дарэмна ўся радасьць, дарэмна стараньне. На пасьцелі ў каморы ляжаць дзьве жанчыны – княгіня Ганна і служанка яе.

Шум, гам і трывога паднялася па замку; на ўсе бакі рассыпаліся людзі шукаць Вітаўта. Ні вецер, ні дождж ім ня страшны ўжо болі.

Усю ноч, як нячысьцікі якія, кружыліся з запаленымі смальнякамі ваякі па сьцежках і дарогах, каб назаўтрае мокрым і чуць жывым вярнуцца ў замак з пустымі рукамі.

***

Вітаўт праз пушчы й балоты йшоў зьбіраць новае войска на бой з крывадушным Ягайлам.

* Літвой у старыя часы звалася Беларусь.

 Грэх клерыка
– „Ня ўжо гэта каханьне?" падумаў ён, калі абраз прыгожае дзяўчыны заслаў яго вочы белай імглой, і стаў перад разгорнутай кнігай.

– „Нешта ня добрае", праняслося маланкай у яго галаве :" „не магу думаць зусім... Не магу адарвацца ад гэтых смяючыхся, хітрых вачоў...

Ён зачыніў кнігу, і паднёсшы крэсла да вакна, сеў, гледзячы ў чорныя, густыя сілуэты дрэваў, што расьлі пад вакном... Лямпа згарэла й сама згасла.

Месяц пачаў ліць сваё серабро праз вакно, абяляючы вярхі дрэваў, профіль маладога клерыка, фігуру укрыжаванага Хрыста і невялічкае драўлянае ложка.

У пакоі закалыхаліся пералівы бела сініх хваляў, срэбныя істужкі пераразаючы пакой на цудоўныя кавалкі, прайшліся прыгожымі зьмянлівымі формамі па твару клерыка... Парфумы недалёкай чаромхі і бэзу з саду ліліся, разьліваліся ў гэтым паветры і паланілі думкі... Яны панясьлі яго далёка й лёгка, падымаючы на нейкім казачным каберцы ўспамінаў...

У пакой уляцела яна ..

Маладзенькая, цьвітучая дзяўчына з раскошнымі валасамі, з хітрымі й чорнымі вочкамі, схінуўшы троху на бок галоўку. Яна прышла так, як прыгала два дні назад прасіць у яго Эвангельле. I вусны яе таксама рушаліся, і твар сьвяціўся, і вочкі смяяліся ласкава, як бы кажучы: „ня ўжо вы мяне не пакахаеце?”...

Яна прышла з Эвангельлем... Не мадоннай яна прыйшла... Яна прыйшла блудніцай, гойдаючыся зараз перад ім у паветры ў сваёй вясковай вольнай вонратцы, раскрыўшы перад ім сваё фізычнае багацьце...

Ён глядзеў, ня мог нагледзяцца, але разам з тым хацеў адкінуць як заўсёды розумам надыйшоўшую пакусу. Ен прачнуўся ад нейкага паэтычнага сну; зачыніў вакно і змучаны заваліўся на каленкі перад крыжам. Горача маліў да Хрыста даць яму супакой душы, адагнаць ад тайнікаў яе гукі жыцьця з яго брудамі...

Ён доўга маліўся, а месяц пакрываў косамі пакорны пагляд Укрыжаванага й голенае кола на яго патыліцы...

Скінуўшы сутаву, ён лёг зпаць, але ня мог заснуць... Усё думаў аб тым, што ён ужо хутка ксёндз, што яму ужо абгалілі валасы і засталося чакаць толькі высьвячэньня... Ён думаў яшчэ й аб тым, што ён прынясе шчасьце й радасьць бацьком, якіх і цяпер уцешыў сваім прыездам... што суседзі навокал будуць гаварыць аб яго матцы...

А абраз прыгожае дзяўчыны паміж гэтых думак усё зьяўляўся перад ім... - I чаму гэта я ехаў сюды на вакацыі сказаў ён сабе: „яшчэ грэх які лучыцца.

Грэх рос... Грэх набліжаўся... калі ён стаяў рана у вясковьм касьцёле каля ймшалу, ён думаў толькі аб ёй. У манатонных сьпевах таўсьценькага ксяндза ў прыгожую летнюю раніцу ён забываўся пра ўвесь сьвет, ён чуў толькі нейкі салодкі гул, поўны задуманасьці, сну... Ён думаў толькі аб ёй.

Клерык ня чуў, як голас ксяндза, прачытаўшы: „Deo gratias" змоўк... Ён глядзеў на аўтар, а перад ім насіўся абраз дзяўчыны.

Ксёндз павярнуў сваю зьдзіўленую галаву. Клерык усё стаяў задумана каля ймшалу, глецзячы ўдаль...

- Што-ж... Пераносьце, шапнуў ксёндз... - Ах...  вырвалася ў клерыка...  Ён,   сьпяшаючыся, дрыжачымі рукамі перанёс імшал на другі бок аўтара...

 

Жыцьцё ўляцела. Жыцьцё расчьніла дзьверы душы клерыка. - Усё, што ён так моцна хаваў, аб чым ён, нават, ня думаў у акадэміі, зараз выйшла на паверх, разьлілося па жылах... У дваццаць тры гады ён стрымліваў пачуцьці - а цяпер яны прабіліся моцнай крыніцай... Ен яе пакахаў...

Заўсёды, калі палуднавалі, ён быў сумны, мала гутарыў... Матка ня ведала, што сталася з сынам, чым тлумачацца яго моркотныя пагляды, згуба апэтыту. Яна ўжо й так лашчылася каля свайго дарагога сына, а цяпер не адходзіла ад яго... Але ён зачыняўся ў свой пакой.. маліўся, ці чытаў... Калі й гутарыў з маткай, дык толькі аб суседзях, аб дзяўчыне, прыхадзіўшай па Эвангельле...

Ён ведаў ўжо, што яна - дачка беднага шляхціца, шмат круцілася па вялікіх местах, троху вучаная, ведама сваім хараством і вольным трыманьнем сябе з мужчынамі...

Але ён пачаў адганяць ад сябе гэты грэх... Ён не хацеў пакарыцца прыходзячаму Мэфістофэлю.

Жыцьці сьвятых напаўнялі яго поўным супакоеньнем... Толькі часам ён думаючы аб сэнсу іх існаваньня пытаўся, ці іх сьвятое жыцьцё ёсьць запраўды жыцьцём... ці гэта толькі нейкая абстракцыя. нейкі цень жыцьця,.. А потым... пасьля жыцьця... Ня ужо яны там у раі... Ён ведаў добра аполігэтыку царквы, ён ведаў тэорыю анімізма...

А цяпер у душу залез скэптыцызм...

„Што ёсьць Бог„, думаў ён часта"...

Потым... ці ён стварыў чалавека для таго, каб ён забыўся пра сьвет, пра тое, што ён сам стварыў чалавеку.. Ня ужо ён патрабуе каб людзі і адрываліся ад гэтага жыцьця, для якога ён стварыў іх. а йшлі толькі служыць яму, робячы з гэтага прафэсыю, жыцьцё сваё... Патрэбна гэта Богу, ці гэта толькі фантазія людзёў, можа толькі гістарычны анарханізм..."

Ён задумываўся... Ён думаў аб тым жыцьці звычайных бабаў, якіх ён бачыў, як рыліся на полі...

Ён бачыў кірмашы; чуў гэты гоман людзей, пырханьне канёў каля касьцёлу, а далей, дзесь у полі гукі вясёлага гармоніка. Раней ён нл мог іх цярпець... А цяпер... яму пачынала падабацца мешаніна жыцьця з рэлігіяй.

Тут шмат паганскага... але шмат здаровага... Ён слабеў у думках... Жыцьцё ламала яго пагляды...

А потым... яны сустрэліся ў полі, каля ручаёчку, дзе была кладка сярод прыгожых развалістых кустоў лазы... Далёка падымалася дарожка да касьцёла... з боку стаялі будынкі двара. Яна была босая; у паркалёвай спадніцы і ў белым каптане... Твар быў белы, чысты; чорныя вочкі так міла глядзелі з усьмешкай... Правая рука трымала даёнку.

–  Добры дзень! прамовіла яна, ступаючы на кладку. Ён адказаў ёй, чакаючы на другім баку...

Стройныя, белыя ногі згібалі пад сваім цяжарам накладзеныя жэрдзі.

–  Куды-ж вы так рана, папытаў ён,  а сам думаў: якая прыгожая!

–   Не далёка ў двор, да цёткі Агаты!...

–  Як жа вы чытаеце Эвангельле?

–  Ах выбачайце... Мне даўно трэба было аднясьці... Але я яшчэ ня прачытала... Шмат нрацы хатняе... Выбачайце...

–  Нічога...  Эвангельле трэба чытаць. А вы, хіба, такая набожная.

Але... Набожная... Трэба быць набожнай... Бог-жа ёсьць, праўда?...

–  Бог ёсьць каханьне... – Каханьне?!

Ён падыйтоў да яе бліжэй... „Але. Каханьне"... I аглядзеўшыся навокал... ён раптам яе пацалаваў... потым паляцеў на кладку... Яна выпусьціла даёнку з рук і з нейкім аслаблым паглядам глядзела на ўцякаўшага клерыка... Ен абярнуўся...

„ІІрыходзьце пагутарыць... Чакаю"... Яна падняла даёнку і хіляючыся пацягнулася па сьцежцы на горку…

Яна думала аб высокім клерыку... Даўгі нос з гарбінкай, глыбокія сінія вочы, буйныя формы ўсяго твару... Калі ён глядзеў, вочы яго заўсёды сьвяціліся вясёлай усьмешкай, вусны складвалі маршчынку. Ува ўсім складзе было моцнае, здаровае, мужчынскае... Толькі ён клерык.. ужо аголены.. фактычна - ксёндз... I яна сваім каханьнем зьвядзе яго... Ах, каб ён ня быў духоўны.

Але-ж семя каханьня было закінута ў сэрца...

Ціснуліся думы... ціснуліся пачуцьці.

Яна хутка аднасіла Эвангельле... Было таксама пад вечар... Так-сама падышла ночь. Таксама лілося серабро месяца. Яна сядзела ў яго пакоі каля вакна, аблітая сіняватым блескам...

Дзьверы былы зачынены... Клерык ня мог доўга гутарыць. — Ён абхапіў яе, прыціснуў моцна да грудзёў і цалаваў моцным, даўгім пацалункам... Дрэвы, здаецца, глядзелі, завідуючы ім, а стары месяц, усьмяхаючыся, мацней серабрыў маладыя галовы.

Потым ён пасадзіў яе на каленкі, потым яна абьймала яго круглымі рукамі, а потым... ён, як няпрытомны цалаваў яе…

 

Апошні грэх быў ля ракі...

Ён ня мог адарвацца ад пахнючага белага цела, ад яго прыгожых жаноцкіх формаў...

Хацеў аддаць усё толькі за гэты пах, за датыканьне, за яе... за пацалункі... А яна... была здаволена сваёй перамогай. Яна цешылася, што пакарыла даўгаполага высокага клерыка.

Ці-ж не кахала яна яго?...

Пэўна кахала, але-ж хіба на сьвеце мала прыгожых мужчынаў, прыгажэйшых за клерыка?..,

Лета падхадзіла да скону... Клерык зьбіраўся ад'яжджаць... Толькі ўжо не затым, каб атрымаць пасьвячэньне. – Ён ехаў цяпер, каб заявіць, што скідае з сябе сутану...

Матка ціха плакала ў кутку. Бацька, пакручваючы вусы, соп і са злосьцяй кідаў пагляды на дзьверы...

Забарабанелі хутка калёсы, ён панёсься сумна з гэтага кута, дзе ён зьмяніўся, хто ведае, можа згубіў жыцьцё.

Ён ехаў па знаёмаму гасьцінцы міма панурых палёў, маленькіх ляскоў, прыгоркаў, хатаў...

Ён думаў аб тым, што ён кінуў сваё жыцьцё за адно толькі каханьне, за адзін пацалунак... А цяпер яму застаецца так мала, так мала...

Толькі гэтая жанчына яшчэ з чорнымі хітрымі вочкамі прынясе жыцьцё... вясёлыя часіны... Каб ня было яе, ён ужо нічога ня меў бы ў жыцьці.

Цяпер ён будзе кахаць, будзе жыць звычайна, пазнаючы таемніцу Бога - жыцьцё.                 ______

Ён прыехаў вольным, сьвецкім чалавекам. Ён апавядаў ёй, як зьдзівіў усіх сваіх вучыцялёў, як яны звалі яго здраднікам, ашуканцам .. Яны ня верылі, каб такі набожны чалавек, як ён мог скінуць сутану.

Яна сьмяялася, седзячы на каленках і абыймаючы шыю... Яны хадзілі заўсёды ўвечары, гутарылі, абяцаліся быць вернымі адзін аднаму...

А праз месяц яна паехала... Паслала сказаць, што хоча бачыць яго перад ад'ездам... Ён прыйшоў высокі, бляды, сьціснуўшы вусны...

–  „Я ад'яжджаю", кінулася яна да яго на шыю...

–  „Ты ад'яжджаеш" сказаў ён, гледзячы ёй страшна  ў вочы... „Цяпер...   Ты ад'яжджаеш,   калі адняла ад  мяне ўсё...   маю навуку, маё жыцьцё... шчасьце...   Я ня маю слоў, як назваць твой паступак нягодная...

–  Я тут ня пры чым... дарагі мой... Умірае дзядзька — павінна я паехаць... Праўда ці не?...

Яна павісла на яго шыі сваім зьнітным целам...

–  „Адыйдзі", аднімаў ён яе рукі...

–  „Ты прыдумала розныя прычыны... ашукаць мяне... адыйдзі"...

–  Я-ж мушу ехаць... разумееш... Што тут рабіць на вёсцы... Паеду да дзядзькі ў места... Ну бывай...

Яна працягнула яму руку.

Ён яе ня прыняў...

–  Ты едзеш зараз... Ты кідаеш мяне... разьбіўшы ўсё... Едзеш?.. На доўга?

Еду. На доўга. Абавязкава еду... Бывай...   Яна падыйшла да яго і ўзяла за шыю...

–  „Ня руш", казаў ён, вырываючы шыю. „Я на цябе глядзець не магу... Ты мяне ўжо не кахаеш?...

–  Я цябе не забудуся... Прышлю ліст... Бывай...

–  Я вя веру табе... Па тваіх вачох бачу, што маніш... Ты ведаеш, хто ты?... Паскудзтва... За гэта трэба вось як... Ен выцяў яе па твары й выйшаў...

Так застаўся клерык адзін…

Заўсёды ў вялікі пост, бачылі ў тым касьцёле высокую пакутуючую фігуру мужчыны...

Калі ён спавядаўся, дык стаяў ня рушачыся каля дзьвюх гадзінаў у спавядніцы... Калі стаяў на каленках перад крыжам, ён моцна маліўся, злажыўшы далоні.

Дзівіліся прысутныя... У касьцёле прабягаў шорах... А ён стаяў і таксама моцна, натхнённа маліўся.

У яго маленьні было шуканьне ўцехі, падноры, была просьба дараваць грэх, быў сум, была шкода загубленных гадоў і жыцьця, быў разам з тым супакой, вера, чыстае каханьне да бліжняга... Ен маліўся за сябе й за тую, што згубіла яго, просячы ў Яго прабачэньня...

 

П і с а р.

Комментариев нет. Оставите свой?

Оставить комментарий
Войти через социальную сеть:
Номер 53135599